Οι αντιπολεμικές ταινίες συνήθως δεν επικεντρώνονται στη μάχη, αλλά ενδιαφέρονται για μεμονωμένες μοίρες στις οποίες έρχεται στο φως ο παραλογισμός του πολέμου. Αυτό γίνεται άλλοτε με χιουμοριστικό και ειρωνικό τρόπο, άλλοτε μελοδραματικά.

Ο Βρετανός σκηνοθέτης David Lean παρουσίασε μια διανοητική παραλλαγή αντιπολεμικής ταινίας με το «The Bridge on the River Kwai» («Η Γέφυρα του Ποταμού Κβάϊ»). Η ταινία του 1957 αφαιρεί από τη φυσική αντιπαράθεση και δεν λαμβάνει υπόψη τα γεγονότα στο πεδίο της μάχης μετατοπίζοντας τις μάχες στο μυαλό των τριών πρωταγωνιστών της.

Καθένας από αυτούς αντιπροσωπεύει μια κατάσταση του νου: Τιμή, φιλοδοξία και κυνισμός. Ο Lean παίζει αυτές τις θέσεις αξίας μεταξύ τους για να δείξει ότι καμμία από αυτές δεν μπορεί να εφαρμοστεί στον πόλεμο. Κάθε ένα από αυτά τα ιδανικά έχει τις παγίδες του και έχει ένα φαινόμενο μπούμερανγκ.

Τόσο συμβολική όσο και οι χαρακτήρες είναι η ομώνυμη γέφυρα. Είναι το σημείο εκκίνησης της ιστορίας, η οποία χωρίζει τον πόλεμο σε τρεις εντελώς αντίθετους χαρακτήρες. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ένας λόχος αιχμαλώτων Βρετανών στρατιωτών μεταφέρεται σε ιαπωνικό στρατόπεδο εργασίας για την κατασκευή της γέφυρας, η οποία ήταν σημαντική για την πολεμική προσπάθεια.

Saito, Nicholson, Shears – οι τρεις πρωταγωνιστές

Ο συνταγματάρχης Saito ηγείται ενός αυστηρού συντάγματος εκεί ως αρχηγός. Πρέπει να διασφαλίσει ότι η κατασκευή θα πραγματοποιηθεί σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα. Αν δεν τηρήσει την προθεσμία, απειλείται με αυτοκτονία σύμφωνα με το ιαπωνικό έθιμο. Ο Saito, επομένως, αντιπροσωπεύει την αξία της τιμής. Αυτό γίνεται εμφανές αρκετά γρήγορα όταν αγνοεί τη Σύμβαση της Γενεύης λόγω πίεσης χρόνου. Για να σώσει το γόητρό του, εγκαταλείπει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Απέναντί του βρίσκεται ο Βρετανός αξιωματικός Nicholson, για τον οποίο η δική του επιβίωση είναι λιγώτερο σημαντική από την υπερηφάνεια του στρατιώτη. Αντιπροσωπεύει τη φιλοδοξία. Με την προκλητική του στάση, πείθει πρώτα τον Saito να απελευθερώσει όλους τους Βρετανούς αξιωματικούς από τη δουλειά. Ως διοικητής των στρατευμάτων του, διασφαλίζει σχολαστικά ότι οι στρατιώτες του δεν αντιμετωπίζονται σαν απλοί σκλάβοι εργάτες, αλλά διατηρούν την υπερηφάνεια και την αξιοπρέπεια.

Υπό την ηγεσία του, υποτίθεται ότι τελικά θα χτίσουν μια τεχνικά πιο περίπλοκη γέφυρα, αν και θα πρέπει πραγματικά να γνωρίζει ότι βοηθά τον εχθρό. Αλλά η στρατιωτική του υπερηφάνεια κρύβει αυτή την πτυχή. Βλέπει μόνο τη δυνατότητα να αποδείξει την ανωτερότητα του βρετανικού στρατού στον Saito χτίζοντας τη γέφυρα.

Ο τρίτος στην ομάδα είναι ο Αμερικανός Διοικητής Shears, ένας γυναικάς με κορσέ κυνισμού. Για να διατηρήσει τουλάχιστον λίγη ελευθερία, πέταξε όλα τα ιδανικά και τις πεποιθήσεις στη θάλασσα.

Πρώτα καταφέρνει να δραπετεύσει από το στρατόπεδο του Saito. Αλλά μετά από μια περίοδο ανάρρωσης στο αγγλικό στρατιωτικό νοσοκομείο, μετακινείται και πρέπει να επιστρέψει για να βοηθήσει στην ανατίναξη της γέφυρας ως τοπικός εμπειρογνώμονας μαζί με μια ειδική μονάδα των Συμμάχων.

Σύμβολο της θέλησης για επιβίωση

Η ονομαστική πεποίθηση γίνεται έτσι σύμβολο της θέλησης για επιβίωση και ένα σταθερό σημείο στο οποίο γίνεται σαφές ότι η τρέλλα του πολέμου δεν μπορεί να τιθασευτεί με καμμία από τις τρεις στάσεις. Οδηγεί στην καταστροφή, ανεξάρτητα από το πώς προσπαθεί κανείς να ενεργήσει σε αυτό.

Στα εγκαίνια της γέφυρας, ο Nicholson ανακαλύπτει τελικά το καλώδιο ανάφλεξης και, από άγνοια της πραγματικής λειτουργίας, προσπαθεί να αποτρέψει την έκρηξη. Μόνο όταν είναι πλέον πολύ αργά μαθαίνει τι έχει κάνει η φιλοδοξία του. Η κατάσταση κλιμακώνεται, πέφτουν πυροβολισμοί, και οι τρεις πρωταγωνιστές πεθαίνουν.

Ο θάνατος του Nicholson σκηνοθετείται με τον πιο δραματικό τρόπο. Χτυπιέται από θραύσματα από βλήμα όλμου, πέφτει πάνω στον πυροκροτητή και ανατινάζει τη γέφυρα, τη στιγμή που το πρώτο ιαπωνικό τραίνο πρόκειται να τη διασχίσει.

Η άκριτη στάση εκφράζεται καθ' υπερβολήν

Η «Γέφυρα στον ποταμό Κβάϊ», βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Pierre Boulle, έλαβε επτά Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και Καλύτερης Σκηνοθεσίας. Ωστόσο, δεν αντιλήφθηκαν όλοι την πρόθεση.

Ο σκηνοθέτης Lean αντιμετώπισε κριτική ότι η ταινία του ήταν μια θετική υπερβολή του άνευ όρων στρατιωτικού καθήκοντος. Με αυτόν τον τρόπο, ήθελε να υιοθετήσει αυτή την άκριτη στάση ad absurdum. Όμως, η ταινία του είναι ένα κατηγορητήριο για τον μιλιταρισμό και τα ψεύτικα ιδανικά. Επειδή συχνά αποτελούν το θεμέλιο πάνω στο οποίο οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων διεξάγουν πολέμους.

Στην πράξη, τα ιδανικά αποδεικνύονται λανθασμένα και έχουν μοιραίες συνέπειες. Αποκτούν τη δική τους ζωή και διαστρέφουν τον πυρήνα τους. Η τρέλλα του πολέμου δεν μπορεί να τιθασευτεί με καμμία άλλη κοσμοθεωρία εκτός από τον πασιφισμό, λέει η δήλωση.

Αυτό είναι επίσης πιο αποτελεσματικό επειδή η ταινία αποκλίνει από το μυθιστόρημα σε μέρη, ειδικά στο τέλος, όπου η προηγουμένως χτισμένη ξύλινη γέφυρα καταστρέφεται. Ο Lean καταφέρνει να υπογραμμίσει τον παραλογισμό των πολεμικών επιχειρήσεων.

Από ήρωας σε παραπλανημένος

Είναι πιο εντυπωσιακό στον χαρακτήρα του Nicholson. Ο Lean επεξεργάζεται έξοχα την αμφίθυμη ανάπτυξή του. Ενώ ο Nicholson αρχικά απεικονίζεται ως ήρωας, αυτή η εικόνα αρχίζει σταδιακά να σπάει.

Με την εμμονική κατασκευή της γέφυρας, μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε άστοχο υποστηρικτή του αντιπάλου, ενώ ο Saito υφίσταται μια όχι λιγώτερο αμφίθυμη εξέλιξη προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ενώ στην αρχή εμφανίζεται ως βάρβαρος τύραννος, αργότερα φαίνεται κατευνασμένος και αναγνωρίζει τη βρετανική μηχανική ικανότητα.

Σίγουρα, ο Lean επικεντρώθηκε κυρίως στην απεικόνιση του βρετανικού στρατού ως ένα άκαμπτο, απάνθρωπο σύστημα. Αλλά η κριτική είναι ευρύτερη. Απευθύνεται σε όλα τα συστήματα που συνδέονται με περιορισμούς λόγω παράδοσης και ιδεολογίας.

Στο τέλος, ο Saito αποδεικνύεται επίσης αιχμάλωτος μιας συγκεκριμένης ανατροφής. Το φαινόμενο της απώλειας της αξιοπρέπειας, το οποίο είναι ευρέως διαδεδομένο στην Ασία, διαμορφώνει τη συμπεριφορά του εξίσου με τον οργανικό λόγο του Nicholson.

Αυτές οι γραμμές σύγκρουσης κάνουν τη "Γέφυρα του Ποταμού Κβάί" ένα αληθινό κλασσικό έργο. Όπως κάθε καλή αντιπολεμική ταινία, βασίζεται λιγώτερο στη δράση και περισσότερο στην πυκνή ατμόσφαιρα.